Türk tarihi ve mitolojisi

Türk hükümdarlarının isimleri

213 isim

Türk tarihi, mitolojisi ve destanlarındaki kişi ve varlıklarla bağlantılı 213 isim. Ayrıca bkz. Türk tarihi ve mitolojisinden isimler.

İsim	Hanedan	Dönem	Bilinen yönü
Oğuz Kağan	Oğuz destan geleneği	Efsanevi dönem	Oğuz Kağan Destanı'nda Oğuz boylarının atası olarak anlatılır.
Teoman	Asya Hunları	MÖ 3. yüzyıl	Çin kaynaklarında adı geçen erken Hun hükümdarlarındandır ve Mete'nin babasıdır.
Mete	Asya Hunları	MÖ 3–2. yüzyıl	Hun siyasi birliğini genişleten ve Han Hanedanı ile mücadele eden hükümdardır.
Attila	Avrupa Hunları	5. yüzyıl	Doğu ve Batı Roma imparatorluklarına karşı seferler düzenleyen Hun hükümdarıdır.
Balamir	Avrupa Hunları	4. yüzyıl	Bazı tarih anlatılarında Hunların Gotlara karşı ilerleyişiyle ilişkilendirilen bir hükümdar olarak anılır.
Bumin Kağan	Göktürk	6. yüzyıl	552 yılında Göktürk Kağanlığı'nı kurmuştur.
İstemi Yabgu	Göktürk	6. yüzyıl	Göktürklerin batı bölgelerini yönetmiş ve Sasani ile Bizans ilişkilerinde rol oynamıştır.
Mukan Kağan	Göktürk	6. yüzyıl	Göktürk Kağanlığı'nın Orta Asya'daki hâkimiyetini genişletmiştir.
Bilge Kağan	İkinci Göktürk	8. yüzyıl	Hükümdarlığı ve siyasi öğütleri Orhun Yazıtları'nda anlatılır.
Kül Tigin	İkinci Göktürk	7–8. yüzyıl	Bilge Kağan'ın kardeşi olan komutanın seferleri kendi adına dikilen yazıtta anlatılır.
Tonyukuk	İkinci Göktürk	7–8. yüzyıl	Göktürk hükümdarlarına danışmanlık yapmış ve askerî seferleri yönetmiştir.
İlteriş Kutluk Kağan	İkinci Göktürk	7. yüzyıl	682 yılında Göktürk siyasi bağımsızlığını yeniden kuran hükümdardır.
Kapgan Kağan	İkinci Göktürk	7–8. yüzyıl	İkinci Göktürk Kağanlığı'nın topraklarını askerî seferlerle genişletmiştir.
Bögü Kağan	Uygur	8. yüzyıl	Maniheizmi benimseyen ve Tang Çin'iyle askerî ilişkiler kuran Uygur hükümdarıdır.
Satuk Buğra Han	Karahanlı	10. yüzyıl	Karahanlı hanedanında İslamiyet'i benimseyen erken hükümdarlardan biri olarak bilinir.
Yusuf Kadir Han	Karahanlı	10–11. yüzyıl	Doğu Karahanlı topraklarını yönetmiş ve Gazneli Mahmut ile diplomatik ilişkiler kurmuştur.
Harun Buğra Han	Karahanlı	10. yüzyıl	992 yılında Samani başkenti Buhara'yı ele geçiren Karahanlı hükümdarıdır.
Tuğrul Bey	Büyük Selçuklu	10–11. yüzyıl	Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşuna önderlik etmiş ve 1055 yılında Bağdat'a girmiştir.
Çağrı Bey	Büyük Selçuklu	10–11. yüzyıl	Tuğrul Bey ile birlikte Selçuklu siyasi ve askerî gücünün kuruluşunda rol oynamıştır.
Alp Arslan	Büyük Selçuklu	11. yüzyıl	1071 Malazgirt Savaşı'nda Bizans ordusunu yenmiştir.
Melikşah	Büyük Selçuklu	11. yüzyıl	Büyük Selçuklu Devleti'nin geniş topraklara hükmettiği bir dönemde sultanlık yapmıştır.
Ahmed Sencer	Büyük Selçuklu	11–12. yüzyıl	Horasan merkezli yönetimiyle Büyük Selçuklu tarihinin son döneminde hüküm sürmüştür.
Berkyaruk	Büyük Selçuklu	11–12. yüzyıl	Melikşah'ın ölümünden sonraki hanedan mücadeleleri sırasında sultanlık yapmıştır.
Kutalmış	Selçuklu	11. yüzyıl	Selçuklu tahtı için mücadele etmiş ve Anadolu Selçuklu hanedanının atası olmuştur.
Kutalmışoğlu Süleyman Şah	Anadolu Selçuklu	11. yüzyıl	İznik merkezli Anadolu Selçuklu yönetimini kurmuştur.
I. Kılıç Arslan	Anadolu Selçuklu	11–12. yüzyıl	Birinci Haçlı Seferi sırasında Anadolu'daki Haçlı ordularına karşı savaşmıştır.
I. Mesud	Anadolu Selçuklu	11–12. yüzyıl	Anadolu Selçuklu yönetimini güçlendirmiş ve İkinci Haçlı Seferi ordularıyla savaşmıştır.
I. Alâeddin Keykubad	Anadolu Selçuklu	12–13. yüzyıl	Alanya'yı ele geçirmiş ve Anadolu'da ticaret ile imar faaliyetlerini desteklemiştir.
I. Gıyâseddin Keyhüsrev	Anadolu Selçuklu	12–13. yüzyıl	1207 yılında Antalya'yı ele geçirerek Selçukluların Akdeniz'e erişimini genişletmiştir.
I. İzzeddin Keykâvus	Anadolu Selçuklu	12–13. yüzyıl	1214 yılında Sinop'u ele geçirerek Selçukluların Karadeniz ticaretindeki konumunu güçlendirmiştir.
Danişmend Gazi	Danişmendli	11. yüzyıl	Orta ve kuzey Anadolu'da Danişmendli siyasi oluşumunun kurucusu olarak bilinir.
Gümüştekin Gazi	Danişmendli	11–12. yüzyıl	Malatya'yı ele geçiren ve Haçlı kuvvetleriyle savaşan Danişmendli hükümdarıdır.
Artuk Bey	Artuklu	11. yüzyıl	Selçuklu komutanı olarak görev yapmış ve Artuklu hanedanına adını vermiştir.
İlgazi	Artuklu	11–12. yüzyıl	Mardin ve Halep'te hüküm sürmüş ve 1119 yılında Antakya Haçlı ordusunu yenmiştir.
Sökmen Bey	Artuklu	11–12. yüzyıl	Artukluların Hısnıkeyfa kolunu kurmuş ve Harran Savaşı'nda rol oynamıştır.
Belek Gazi	Artuklu	11–12. yüzyıl	Harput ve Halep'te hüküm sürmüş ve Haçlı devletleriyle savaşmıştır.
Ertuğrul Gazi	Osmanlı kuruluş çevresi	13. yüzyıl	Osmanlı kaynaklarında Osman Bey'in babası ve Söğüt çevresindeki topluluğun önderi olarak anlatılır.
Osman Gazi	Osmanlı	13–14. yüzyıl	Kuzeybatı Anadolu'da Osmanlı Beyliği'ni kurmuştur.
Orhan Gazi	Osmanlı	13–14. yüzyıl	Bursa'nın alınması ve Osmanlıların Rumeli'ye yerleşmesi döneminde hüküm sürmüştür.
I. Murad	Osmanlı	14. yüzyıl	Osmanlı yönetimini Balkanlar'da genişletmiş ve 1389 Kosova Savaşı sırasında ölmüştür.
Yıldırım Bayezid	Osmanlı	14–15. yüzyıl	1396 Niğbolu Savaşı'nı kazanmış ve 1402 Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilmiştir.
Fatih Sultan Mehmed	Osmanlı	15. yüzyıl	1453 yılında Konstantinopolis'i fethederek Osmanlı başkenti yapmıştır.
I. Selim	Osmanlı	15–16. yüzyıl	Safevilere karşı Çaldıran Savaşı'nı kazanmış ve Memlük topraklarını Osmanlı yönetimine katmıştır.
Kanuni Sultan Süleyman	Osmanlı	15–16. yüzyıl	Uzun hükümdarlığı boyunca Osmanlı topraklarını genişletmiş ve hukuk düzenlemeleri yaptırmıştır.
I. Ahmed	Osmanlı	16–17. yüzyıl	İstanbul'daki Sultanahmet Camii'ni yaptırmıştır.
III. Mustafa	Osmanlı	18. yüzyıl	Osmanlı ordusunda teknik yenilikleri desteklemiş ve Laleli Camii'ni yaptırmıştır.
II. Mahmud	Osmanlı	18–19. yüzyıl	1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmış ve merkezi yönetimde reformlar yapmıştır.
II. Abdülhamid	Osmanlı	19–20. yüzyıl	1876–1909 arasında hüküm sürmüş ve Hicaz Demiryolu'nun yapımını desteklemiştir.
Abdülaziz	Osmanlı	19. yüzyıl	Osmanlı donanmasının genişletildiği dönemde hüküm sürmüş ve Avrupa başkentlerini ziyaret etmiştir.
Abdülmecid	Osmanlı	19. yüzyıl	Tanzimat ve Islahat fermanlarının ilan edildiği dönemde hüküm sürmüştür.
Sultan İbrahim	Osmanlı	17. yüzyıl	1640–1648 arasında hüküm sürmüş ve saltanatı sırasında Girit Savaşı başlamıştır.
Alâeddin Ali Bey	Karamanoğlu	14. yüzyıl	Karamanoğlu hükümdarı olarak Osmanlılarla ittifaklar kurmuş ve savaşmıştır.
Karamanoğlu Mehmed Bey	Karamanoğlu	13. yüzyıl	1277 yılında Konya'yı ele geçirmiş ve Türkçenin yönetimde kullanılmasıyla ilgili kararıyla anılmıştır.
Aydınoğlu Mehmed Bey	Aydınoğlu	13–14. yüzyıl	Batı Anadolu'da Aydınoğulları Beyliği'ni kurmuştur.
Umur Bey	Aydınoğlu	14. yüzyıl	Ege Denizi'nde seferler düzenlemiş ve Bizans iç savaşlarına müdahil olmuştur.
Menteşe Bey	Menteşeoğlu	13. yüzyıl	Güneybatı Anadolu'daki Menteşe Beyliği'nin kurucusu olarak bilinir.
Saruhan Bey	Saruhanoğlu	13–14. yüzyıl	Manisa merkezli Saruhanoğulları Beyliği'ni kurmuştur.
Karesi Bey	Karesioğlu	13–14. yüzyıl	Balıkesir ve çevresinde Karesi Beyliği'nin kuruluşuyla ilişkilendirilir.
Turgut Reis	Osmanlı	15–16. yüzyıl	Akdeniz'de deniz seferleri yönetmiş ve Trablusgarp'ta Osmanlı yöneticiliği yapmıştır.
Barbaros Hayreddin Paşa	Osmanlı	15–16. yüzyıl	Osmanlı kaptanıderyası olarak 1538 Preveze Deniz Savaşı'nda donanmayı yönetmiştir.
Oruç Reis	Cezayir'deki erken Osmanlı bağlantılı yönetim	15–16. yüzyıl	Kardeşi Hızır ile Kuzey Afrika'da denizcilik faaliyetleri yürütmüş ve Cezayir'i yönetmiştir.
Piri Reis	Osmanlı	15–16. yüzyıl	Osmanlı deniz komutanı olarak görev yapmış ve haritaları ile Kitab-ı Bahriye'yi hazırlamıştır.
Sokollu Mehmed Paşa	Osmanlı	16. yüzyıl	Üç Osmanlı padişahı döneminde sadrazamlık yapmıştır.
Köprülü Fazıl Ahmed Paşa	Osmanlı	17. yüzyıl	Sadrazamlığı sırasında Kandiye'nin alınmasını sağlayan Osmanlı seferini yönetmiştir.
Timur	Timurlu	14–15. yüzyıl	Semerkant merkezli bir imparatorluk kurmuş ve 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı ordusunu yenmiştir.
Babür	Babürlü	15–16. yüzyıl	1526 Panipat Savaşı'nın ardından Hindistan'da Babürlü Devleti'ni kurmuştur.
Uluğ Bey	Timurlu	14–15. yüzyıl	Semerkant'ta hüküm sürmüş ve bir rasathane kurarak astronomi çalışmalarına katkıda bulunmuştur.
Şahruh	Timurlu	14–15. yüzyıl	Timur'un ardından Herat merkezli yönetim kurmuş ve sanat ile mimariyi desteklemiştir.
Hüseyin Baykara	Timurlu	15–16. yüzyıl	Herat'ta hüküm sürmüş ve Ali Şir Nevai'nin de bulunduğu edebiyat çevresini desteklemiştir.
Gazneli Mahmud	Gazneli	10–11. yüzyıl	Gazne merkezli devletini genişletmiş ve Hint alt kıtasına çok sayıda sefer düzenlemiştir.

Türk hükümdarlarının isimleri: liste ve anlamları

Rehber

Hükümdar adlarında tarihsel kullanım ile dil kökenini ayırın

Türk hükümdarlarının isimleri araştırılırken bir adın tarihsel kullanımı, dil kökeni ve anlamı farklı başlıklarda değerlendirilmelidir. Bu koleksiyon tarihsel ve edebî kişilerle bağlantılı 172 ad içerir; her maddeyi yalnızca hükümdarlık unvanı veya belirli bir dönemin kaydı olarak okumamak gerekir.

Tarihsel bağ köken bilgisi değildir

Türk tarihiyle ilişkili bir koleksiyonda bulunmak, adın mutlaka Türkçe kökenli olduğu anlamına gelmez. Köken bilgisi her adın kendi maddesinde değerlendirilir.
Anlam bir yönetim değerlendirmesi değildir

Bir adın anlamından tarihsel kişinin yönetimi, başarıları veya ahlaki özellikleri hakkında hüküm çıkarılamaz. Sözcük açıklaması ile tarihsel değerlendirme farklı işlerdir.
Edebî bağları da hesaba katın

Koleksiyon tarihsel kişilerin yanında edebî kişilerle bağlantılı adları da kapsar. Bir adın burada bulunması, tek başına belirli bir kişinin hükümdarlığına kanıt oluşturmaz.

Aynı tarih başlığı farklı dil kökenlerini kapsayabilir

Alparslan Türkçe kökenli olarak “yiğit, cesur aslan” açıklamasıyla yer alır. Mustafa ise Arapça kökenli olup “seçilmiş, seçkin kılınmış” anlamıyla sunulur. Bu örneklerin aynı tarihsel koleksiyonda bulunması, kökenlerinin aynı olduğu anlamına gelmez. Türk hükümdarlarının isimleri ve anlamları üzerinde çalışırken tarihsel bağ için ayrı, dil kökeni için ayrı not tutabilirsiniz. Daha geniş dil karşılaştırmaları için kökenine göre isimler bölümünden ilerleyin. Adın hangi dille bağlantılı olduğu, onu bugün taşıyan kişinin etnik kökenini veya kimliğini de göstermez. Koleksiyon başlığı, adın tarihsel kullanımını araştırmaya açılan bir kapıdır; bütün dilsel soruların yanıtı değildir.

Ad, unvan ve anlam açıklamasını birbirine karıştırmayın

Metehan maddesinde “Mete Han; hükümdar Mete” açıklaması bulunur. Fatih için verilen anlam ise “açan; bir yeri fetheden”dir. Bu açıklamalar aynı biçimde kurulmadığı için onları tek bir sözlük kalıbına indirmek bilgi kaybına yol açabilir. İlki belirli bir adlandırmayı ve hükümdar ifadesini içerirken diğeri sözcüğün anlamını sunar. Murat ise “istenen şey; gönülden geçen dilek” açıklamasıyla karşılaştırılabilir. Adları incelerken sözcüğün anlamını tarihsel olayların değerlendirmesine dönüştürmeyin. Bir adın anlamı, o adla anılan kişinin eylemlerini onaylayan veya yeren bir ifade değildir. Tarihsel kullanım hakkında konuşurken de adın açıklamasının sınırlarını koruyun.

Göktürk adları ararken dönem bilgisini ayrıca sorgulayın

Göktürk isimleri aramasıyla bu koleksiyona ulaşmanız, listedeki her adın Göktürk dönemiyle bağlantılı olduğu anlamına gelmez. Örneğin Ertuğrul için Türkçe ve Eski Türkçe köken bağlantılarıyla “yiğit tuğrul; kahraman yırtıcı kuş” açıklaması verilir; köken etiketi tek başına belirli bir dönemde kullanım kanıtı sayılmaz. Dönem, tarihsel kişi ve dil kökeni sorularını ayrı sormak bu yüzden önemlidir. Daha geniş bağlam için Türk tarihi ve mitolojisi isimleri, farklı tarihsel sınıflandırmalar için geleneğe göre isimler bölümüne bakabilirsiniz. Bir adı yalnızca eski duyulduğu için belirli bir döneme yerleştirmek yerine, o döneme ilişkin bilginin açıkça verilip verilmediğini kontrol edin.

Tarihsel adları karşılaştırırken

Tarihsel kişi, dil kökeni ve sözlük anlamı için ayrı notlar tutun.
Eski Türkçe köken etiketini tek başına dönem kanıtı saymayın.
Adın anlamını hükümdarın karakteri veya yönetimi hakkında yargıya dönüştürmeyin.
Tarihsel ve edebî bağlantıları birbirinin yerine kullanmayın.
Koleksiyondaki sıralamayı tarihsel önem veya kullanım sıklığı sıralaması olarak okumayın.

Sık sorulan sorular

Bu koleksiyondaki bütün adlar Türkçe kökenli mi?

Hayır. Koleksiyon tarihsel bağlantıya göre düzenlenmiştir; Türkçe dışında köken bilgileri verilen adlar da içerir.

172 sayısı hükümdar sayısını mı gösteriyor?

Hayır. Bu sayı tarihsel ve edebî kişilerle bağlantılı adlardan oluşan koleksiyonun kapsamını belirtir.

Süleyman adının anlamı nedir?

Süleyman için “barışla, esenlikle bağlantılı ad” açıklaması verilir. Bu anlamdan adı taşıyan tarihsel veya güncel bir kişinin davranışları hakkında sonuç çıkarılmaz.

Bir adın eski duyulması Göktürk döneminden geldiğini gösterir mi?

Hayır. Ses izlenimi, belirli bir dönemde kullanımın kanıtı değildir; dönem bağlantısının ayrıca belirtilmesi gerekir.