Türk tarihi ve mitolojisi

Türk mitolojisi isimleri

26 isim

Türk tarihi, mitolojisi ve destanlarındaki kişi ve varlıklarla bağlantılı 26 isim. Ayrıca bkz. Türk tarihi ve mitolojisinden isimler.

İsim	Mitolojideki yeri	Kaynak notu
Umay	Umay, eski Türk inanışlarında koruyuculukla, sonraki geleneklerde özellikle çocuklar ve doğumla ilişkilendirilen bir varlıktır.	Adı Göktürk yazıtlarında geçer; çocukları ve doğumu koruma özellikleri sonraki Türk topluluklarının etnografik kayıtlarında ayrıntılanır.
Ülgen	Ülgen, Altay anlatılarında göksel dünyayla, yaratılışla ve iyilik sağlayan güçlerle ilişkilendirilen bir tanrıdır.	Özellikle 19–20. yüzyıl Altay etnografyasında kaydedilmiştir; görevleri anlatıcıya ve topluluğa göre değişir.
Kayra	Kayra Han, bazı Altay yaratılış anlatılarında en yüce yaratıcı varlık olarak yer alır.	Radloff'un 19. yüzyılda kaydettiği Altay anlatılarıyla ilişkilidir; Ülgen ile ilişkisi kaynaklara göre değişir ve bütün Türk topluluklarının ortak tanrısı olarak sunulmamalıdır.
Tengri	Tengri, eski Türk inanışlarında göksel ilahı ifade eder ve yazıtlarda hükümdarlık yetkisiyle ilişkilendirilir.	Göktürk yazıtlarında teŋri biçiminde geçer; sözcüğün gök ve ilah anlamları bağlama göre değerlendirilir.
Asena	Asena, günümüz Türkiye'sinde Göktürk türeyiş anlatılarındaki dişi kurtla özdeşleştirilen addır.	Çin tarihlerindeki kurt kökeni anlatıları ve Aşina hanedan adıyla ilişkilendirilir; Asena'nın eski metinlerde dişi kurdun özel adı olduğu kesin değildir ve bu kullanım modern dönemde yaygınlaşmıştır.
Börü	Börü, Türk türeyiş ve yol gösterici kurt anlatılarıyla ilişkilendirilen kurt adlandırmasıdır.	Eski Türkçede kurt anlamına gelen bir tür adıdır; burada kullanıcının belirttiği mitik kurt bağlamıyla alınmıştır, tek bir varlığın belgelenmiş özel adı değildir.
Ayzıt	Ayzıt, Saha inanışında doğum ve çocuğun dünyaya gelişiyle ilişkilendirilen dişi kutsal varlıktır.	Saha/Yakut geleneğindeki Ayııhıt adının Türkiye'de kullanılan biçimidir; bilgiler özellikle 19–20. yüzyıl etnografik kayıtlarına dayanır.
Kızagan	Kızagan, bazı Altay kayıtlarında savaş ve güçle ilişkilendirilen bir tanrıdır.	Altay etnografyasında, özellikle Verbitskiy'nin 19. yüzyıl kayıtlarıyla bağlantılı olarak anılır; bütün Türk geleneklerinde belgelenmiş ortak bir savaş tanrısı değildir.
Mergen	Mergen, bazı Altay tanrı sıralamalarında bilgelik ve isabetli okçulukla ilişkilendirilen bir varlıktır.	Özellikle 19. yüzyıl Altay etnografyasında kaydedilir; mergen aynı zamanda usta okçu gibi anlamları olan bir unvan veya nitelemedir.
Ötüken	Ötüken, eski Türk yazıtlarında siyasal merkez ve kutsal yurt niteliği taşıyan bir bölgedir.	Göktürk ve Uygur yazıtlarında geçer; kesin coğrafi sınırları tartışmalıdır ve tek bir dağla özdeşleştirilmesi her kaynakta aynı değildir.
Hızır	Hızır, Anadolu halk inanışlarında zor durumda kalanlara yardım eden ve bereket getiren ölümsüz bir kişidir.	İslamî Hızır geleneği, Anadolu halk anlatıları ve Hıdırellez inanışları; Kur'an'ın Kehf suresindeki ilgili kişi metinde Hızır adıyla anılmaz.
Hüma	Hüma, gölgesinin üzerine düştüğü kişiye talih veya hükümdarlık getirdiğine inanılan efsanevi kuştur.	İran kökenli anlatılardan Osmanlı edebiyatına ve Anadolu kültürüne geçmiştir; eski Türk yazıtlarında belgelenmiş bir tanrı değildir.
Anka	Anka, Anadolu masallarında ve edebiyatında olağanüstü büyüklüğü ve ulaşılmazlığıyla anlatılan efsanevi kuştur.	Arap ve İran anlatı geleneklerinin Osmanlı ve Anadolu kültüründeki aktarımıyla ilişkilidir; Simurg ve Zümrüdüanka anlatılarıyla iç içe geçmiştir.
Cemre	Cemre, halk takviminde bahara yaklaşırken sırasıyla havaya, suya ve toprağa düştüğüne inanılan ısınmadır.	Anadolu ve Osmanlı halk takvimi geleneğidir; bağımsız bir eski Türk tanrıçası olarak belgelenmez ve burada kullanıcının belirttiği adlandırılmış halk inanışı kapsamında yer alır.
Tulpar	Tulpar, özellikle Kazak ve Kırgız anlatılarında olağanüstü özellikler taşıyan, kimi tasvirlerde kanatlı bir attır.	Kazak ve Kırgız sözlü anlatı geleneklerinde görülür; tek bir atın özel adından çok mitik at türünün adıdır ve her anlatıda kanatlı değildir.

Türk mitolojisi isimleri: liste ve anlamları

Rehber

Mitolojik adlarda anlatı, köken ve tarihsel kaydı birlikte okuyun

Türk mitolojisi isimleri koleksiyonu, farklı anlatı ve kültürel bağlantılarla ele alınan 25 adı bir araya getirir. Türk mitolojisi isimleri ve anlamları araştırılırken bir figürün anlatıdaki yeri, adın dil kökeni ve bilgilerin hangi döneme ait kayıtlardan geldiği birbirinden ayrılmalıdır.

Kayıtların dönemleri farklıdır

Bazı mitolojik figürler eski yazıtlarda kayıtlıdır; bazıları ise ağırlıkla 19. ve 20. yüzyıl etnografik kayıtlarından bilinir. Bu genel ayrım, her ad için aynı kanıtın bulunduğu anlamına gelmez.
Koleksiyon ortak köken demek değildir

Burada Türkçe ve Eski Türkçe bağlantılı adların yanında başka dillerle bağlantılı adlar da bulunur. Mitolojik veya kültürel bağ ile dil kökeni farklı bilgilerdir.
Anlatıdaki nitelik bir vaat değildir

Efsanevi bir varlığa atfedilen koruma, uğur veya bereket, anlatının parçasıdır. Aynı adı taşıyan kişinin hayatına ilişkin gerçek bir etki veya güvence olarak sunulamaz.

Mitolojik bağlantıyı adın dil kökeninden ayırın

Umay Eski Türkçe bağlantısıyla “eski Türk inanışında koruyucu dişi varlık” açıklamasıyla yer alır. Cemre ise Arapça kökenli olup “kor; baharın gelişini bildiren ısınma” anlamıyla sunulur. Bu adların aynı koleksiyonda bulunması, aynı dil kökenine veya aynı tür mitolojik role sahip olduklarını göstermez. Kökenleri karşılaştırmak için kökenine göre isimler bölümüne bakabilirsiniz. Her ad için önce anlamı, ardından anlatı veya kültürel bağlantıyı okumak daha açık bir inceleme sağlar. Böylece bir mevsimsel çağrışımı belirli bir mitolojik kişilikle, bir mitolojik kişiliği de bütün geleneklerde aynı biçimde anlatılan ortak bir figürle karıştırmamış olursunuz.

Eski yazıt ile yakın dönem etnografisini eşitlemeyin

Mitoloji hakkında okurken bir bilginin ne zaman kayda geçtiği önem taşır. Eski yazıtlarda görülen bir figürle ağırlıkla yakın dönem etnografisinden bilinen bir figür için aynı tarihsel kanıt dili kullanılamaz. Örneğin Ayzit “Saha mitolojisinde doğumla ilişkili tanrıça”, Ülgen ise “Altay Türk mitolojisinde yüce tanrı adı” açıklamasıyla yer alır. Bu açıklamalar gelenek bağlantısını belirtir; tek başına yazıt veya kayıt tarihi vermez. Ad özelinde hangi kayıt türünün bulunduğu belirtilmiyorsa bunu varsayımla tamamlamayın. Daha geniş inceleme için Türk tarihi ve mitolojisi isimleri bölümüne geçebilirsiniz. Kayıt tarihinin bilinmesi de anlatının ilk kez o tarihte ortaya çıktığı anlamına gelmez.

Kız adı aramalarında anlatı dilini doğru değerlendirin

Türk mitolojisi kız isimleri arayanlar için Asena “efsanevi dişi kurtla ilişkilendirilen ad”, Hüma ise “uğur ve mutluluk getiren efsanevi kuş” açıklamasıyla yer alır. Hüma açıklamasındaki uğur ve mutluluk, efsanevi kuşun anlatı içindeki niteliğidir; adın kişiye şans getireceği anlamına gelmez. Aynı şekilde Asena'nın açıklaması da adı taşıyan kişinin karakterini veya kimliğini tanımlamaz. Başka kız adlarıyla karşılaştırmak için kız bebek isimleri bölümüne bakabilirsiniz. Mitolojik çağrışımı beğenmek kişisel bir tercih olabilir; fakat bu çağrışımı kişinin geleceğini açıklayan bir güç gibi sunmak, adın anlamı ile inanç veya anlatı arasındaki sınırı belirsizleştirir.

Mitolojik adları araştırırken

Her ad için gelenek bağlantısını ve dil kökenini ayrı kaydedin.
Yazıt, etnografik kayıt ve anlatı bilgisinin hangisinin verildiğini kontrol edin.
Kayıt türü belirtilmeyen bir adı kendiliğinden eski yazıtlara bağlamayın.
Uğur, koruma ve bereket ifadelerini anlatı bağlamında aktarın.
Kökeni belirtilmeyen adlara tahminle bir dil etiketi eklemeyin.
Belirsiz anlamları kesin bilgi gibi paylaşmayın; kaynakların farklı açıklamalar verdiği kayıtların belirsizlik notlarını gözetin.

Sık sorulan sorular

Bu listedeki bütün adlar eski yazıtlarda geçiyor mu?

Hayır. Koleksiyon bağlamında eski yazıtlar ile yakın dönem etnografik kayıtları farklı bilgi kaynaklarıdır; her adın kayıt durumu ayrıca belirtilmelidir.

Kayra adının anlamı nedir?

Kayra için “iyilik ve lütuf; esirgeyici yardım” açıklaması verilir. Bu anlamdan kişiye koruma veya iyi talih sağlayacağı sonucu çıkarılmaz.

Asena ve Assena için farklı anlamlar mı veriliyor?

Her ikisi de “efsanevi dişi kurtla ilişkilendirilen ad” açıklamasıyla yer alır. Köken bilgisi verilmediği için kesin bir dil kökeni eklenmemelidir.

Mitolojik bir ad kişinin inancını gösterir mi?

Hayır. Mitoloji etiketi adın anlatısal veya kültürel bağlantısını açıklar; kişinin dini, etnik kökeni veya dünya görüşü hakkında bilgi vermez.